BỒ TÁT QUÁN TỰ TẠI

Đánh thức một vị Bồ Tát trong chính mỗi con người chúng ta.

Bồ-tát Quán Tự Tại, hay còn gọi là Bồ-tát Quán Thế Âm, thường được biết đến như một biểu tượng của lòng từ bi và sự cứu khổ. Nhưng nếu chỉ nhìn Ngài như một hình tượng để phụng lạy, cầu xin hay nương tựa bên ngoài, có lẽ chúng ta chưa chạm được vào ý nghĩa sâu xa nhất của danh hiệu Quán Tự Tại.

Quán Tự Tại không chỉ là một danh xưng. Đó là một pháp môn tu tập.

Quán là nhìn sâu, là thấy rõ.
Tự tại là không bị trói buộc bởi những gì đang diễn ra.

Quán Thế Âm là lắng nghe âm thanh của cuộc đời, nhưng trước hết là lắng nghe chính mình. Lắng nghe một tiếng nói, một cảm xúc, một cơn giận, một nỗi buồn, một niềm vui, một ý nghĩ vừa khởi lên trong tâm mà không vội phán xét, không chống đối, không chạy theo.

Khi chỉ đơn thuần lắng nghe, ta bắt đầu thấy được những gì đang thực sự xảy ra.

Một lời nói làm ta khó chịu không tự nó tạo ra khổ đau. Khổ đau thường sinh khởi từ cách tâm ta tiếp nhận, diễn giải và phản ứng với lời nói ấy. Một lời khen có thể làm ta vui, một lời chê có thể khiến ta buồn; nhưng nếu có chánh niệm, ta có thể nhìn thấy cả niềm vui lẫn nỗi buồn ấy đang sinh lên, đang hiện hữu và rồi đang thay đổi.

Đó chính là Quán.

Quán để thấy rằng thân này không phải một cái gì cố định. Nó được hình thành từ vô số điều kiện và luôn luôn biến đổi. Cảm thọ, tri giác, tâm hành và nhận thức cũng vậy. Không có một cái “ta” độc lập, bất biến đứng phía sau để sở hữu tất cả. Tất cả đều nương nhau mà sinh khởi, rồi nương những điều kiện khác mà chuyển hóa.

Thấy sâu được điều ấy là bắt đầu chạm vào tuệ giác tánh Không.

Không phải “không có gì”, mà là không có gì tồn tại một cách độc lập, cố định và riêng biệt.

Khi thấy như vậy, ta bớt nắm giữ.

Bớt nắm giữ một thân thể đang thay đổi.
Bớt nắm giữ cảm xúc đang đến rồi đi.
Bớt nắm giữ một lời khen hay một lời chê.
Bớt nắm giữ thành công hay thất bại.
Bớt nắm giữ một hình ảnh về chính mình.

Và khi bàn tay không còn nắm chặt, ta bắt đầu có tự do.

Đó là lý do Bồ-tát Quán Tự Tại soi thấy năm uẩn đều không, từ đó vượt qua mọi khổ ách. Ngài không trốn khỏi cuộc đời. Ngài vẫn nghe, vẫn thấy, vẫn sống giữa cuộc đời; nhưng không còn bị những âm thanh, hình ảnh, cảm xúc và vọng tưởng kéo đi.

Quán Thế Âm vì thế không chỉ là “người nghe tiếng kêu của chúng sinh”. Ngài còn là biểu tượng của khả năng lắng nghe sâu sắc trong chính mỗi chúng ta.

Khi tâm đủ yên, ta bắt đầu nghe được những tiếng động rất nhỏ bên trong mình.

Một chút bất an.
Một chút ganh tỵ.
Một chút tổn thương.
Một chút sợ hãi.
Một mong muốn được công nhận.
Một nhu cầu muốn người khác phải hiểu mình.

Nếu không tỉnh thức, những âm thanh ấy trở thành vọng tưởng. Chúng kéo ta đi, khiến ta nói những điều không muốn nói, làm những điều không muốn làm, rồi tạo thêm những vòng trói buộc mới.

Nhưng nếu ta biết dừng lại và lắng nghe, không đàn áp, không chạy theo, không đồng hóa mình với chúng, thì một điều kỳ diệu xảy ra:

Ta bắt đầu thấy vọng tưởng chỉ là vọng tưởng.

Cơn giận không còn là “ta”.
Nỗi buồn không còn là “ta”.
Sự sợ hãi không còn là “ta”.

Chúng chỉ là những hiện tượng đang sinh khởi trong thân tâm.

Thấy được như vậy, ta có khoảng cách với chúng. Và trong khoảng cách ấy có tự do.

Bởi vậy, thực tập Quán Thế Âm không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều xa xôi. Nó có thể bắt đầu ngay trong một cuộc trò chuyện.

Khi ai đó trách móc ta, hãy lắng nghe.

Khi ai đó khen ngợi ta, cũng hãy lắng nghe.

Đừng vội chống lại lời chê.
Cũng đừng vội bám lấy lời khen.

Chỉ lắng nghe trọn vẹn.

Người có định tĩnh sẽ không phản ứng ngay lập tức, bởi họ hiểu rằng phía sau một lời nói luôn có những nguyên nhân và điều kiện. Người đang giận có thể đang mang một nỗi đau. Người đang trách móc có thể đang mang một điều chưa được lắng nghe. Và đôi khi chính ta cũng là nguyên nhân của điều ấy mà không nhận ra.

Lắng nghe như thế không phải là yếu đuối.

Lắng nghe là một năng lực của trí tuệ.

Muốn lắng nghe người khác sâu sắc, trước hết phải học lắng nghe chính mình. Muốn hiểu người khác, phải thấy được những chuyển động rất nhỏ của thân tâm mình. Muốn có tự do, phải nhìn thấy những nơi mình đang bị dính mắc.

Đó là con đường từ niệm đến định, từ định đến tuệ.

Vì thế, hình ảnh Bồ-tát Quán Thế Âm không chỉ để chúng ta cúi đầu phụng lạy.

Hình ảnh Ngài là một lời nhắc nhở.

Nhắc ta hãy quay về.
Nhắc ta hãy lắng nghe.
Nhắc ta hãy nhìn sâu.
Nhắc ta đừng vội phản ứng.
Nhắc ta thấy rõ những gì đang diễn ra trong chính mình.

Và quan trọng hơn hết, hình ảnh ấy nhắc chúng ta rằng:

Vị Bồ-tát mà ta đang tìm kiếm không nhất thiết ở đâu xa.

Một người biết dừng lại trước khi nổi giận đã bắt đầu có chất liệu của Quán Tự Tại.

Một người biết lắng nghe người đang đau khổ mà không phán xét đã bắt đầu có chất liệu của Quán Thế Âm.

Một người nghe lời khen mà không kiêu ngạo, nghe lời chê mà không oán hận, làm việc hết lòng mà không nắm giữ công lao, sống giữa cuộc đời mà tâm không bị cuộc đời cuốn đi — người ấy đang đánh thức một vị Bồ-tát trong chính mình.

Bồ-tát không phải là một hình ảnh để chúng ta đặt lên cao rồi mãi mãi nhìn từ bên dưới.

Bồ-tát là một khả năng tỉnh thức đang có mặt trong mỗi con người.

Quán Tự Tại là khả năng thấy mà không bị cái thấy trói buộc.
Quán Thế Âm là khả năng nghe mà không bị âm thanh cuốn đi.
Từ bi là khả năng hiểu nỗi khổ của mình và của người.
Trí tuệ là khả năng thấy rõ bản chất vô thường, duyên sinh, vô ngã của mọi hiện tượng.

Khi thấy rõ, ta tự do.

Khi tự do, ta không còn tạo thêm khổ đau cho mình và người.

Khi không còn tạo thêm khổ đau, sự có mặt của ta tự nhiên trở thành một sự nâng đỡ cho cuộc đời.

Đó chính là tự lợi và lợi tha.

Vì vậy, mỗi khi nhìn thấy hình ảnh Bồ-tát Quán Thế Âm, thay vì chỉ nghĩ đến một vị Bồ-tát ở bên ngoài, hãy xem đó như một tấm gương soi lại chính mình.

Hãy tự hỏi:

Ngay lúc này, ta có đang lắng nghe không?
Ta có đang thấy rõ không?
Ta có đang bị một lời nói, một cảm xúc hay một ý nghĩ kéo đi không?
Ta có đang nắm giữ điều gì mà cuộc đời vốn không thể giữ lại?

Nếu biết dừng lại, biết lắng nghe và biết nhìn sâu, thì ngay trong giây phút ấy, Quán Tự Tại đang có mặt.

Không cần đi tìm Bồ-tát ở đâu xa.

Hãy đánh thức Ngài trong chính mình.

Bởi cuối cùng, con đường của Quán Tự Tại không phải là đi đến một nơi nào khác.

Mà là trở về với thực tại đang là, thấy rõ, nghe sâu, không nắm giữ và sống tự do giữa cuộc đời.

Đó chính là Quán Tự Tại.