Luận giải Cốt tủy Thiền tông:

Từ Bồ Đề Đạt Ma đến Lục Tổ Huệ Năng

Thiền tông Ấn Độ khi truyền sang Trung Hoa đã trải qua một cuộc cách mạng tư duy vĩ đại, đạt đến đỉnh cao biểu hiện ở hai cột mốc chói lọi: Sơ tổ Bồ Đề Đạt Ma (Tổ đầu) và Lục tổ Huệ Năng (Tổ cuối của dòng truyền thừa y bát). Nếu Sơ tổ là người đặt viên gạch nền móng với tôn chỉ "Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật", thì Lục tổ là người đưa tư tưởng ấy tới chỗ rốt ráo, tuyệt lộ ngôn ngữ qua bài kệ "Bổn lai vô nhất vật".

Dưới đây là bài luận so sánh, đối chiếu và hợp nhất cốt tủy tư tưởng giữa hai vị Tổ sư.

1. Sơ tổ Bồ Đề Đạt Ma: Khai mở "Trực chỉ" – Quay lại với Bản tâm

Khi đặt chân đến Trung Hoa, giữa lúc Phật giáo đương thời đang sa đà vào việc tụng kinh, xây chùa, tạc tượng và luận giải chữ nghĩa (như vua Lương Vũ Đế), Bồ Đề Đạt Ma đã giáng một đòn mạnh mẽ vào tư duy danh tướng bằng lời khẳng định: "Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật" (Chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật).

• Bản chất của "Trực chỉ": Sơ tổ cắt đứt mọi lối đi vòng vo của lý trí. Ngài không bắt người ta phải học thuộc hàng ngàn pho kinh điển mà yêu cầu quay thẳng cái nhìn vào bên trong (phản quan tự kỷ).
• Phương pháp "An tâm": Giai thoại Tổ Đạt Ma an tâm cho Nhị tổ Huệ Khả bằng câu nói: "Đem tâm ra đây ta an cho... Ta đã an tâm cho ngươi rồi" chính là minh chứng rõ nhất. Tâm tìm không duyên cớ, không hình tướng, ngay khi nhận ra cái "không thể tìm thấy" đó, hành giả liền ngộ nhập bản tánh trống không, thanh tịnh.

2. Lục tổ Huệ Năng: Tuyệt lộ "Vô nhất vật" – Tuyệt đỉnh của Tánh Không

Trải qua năm đời Tổ, đến Huệ Năng – một tiều phu dốt chữ vùng Lĩnh Nam – cốt tủy của Thiền tông không còn là một hệ thống triết học hàn lâm nữa, mà trở thành một thực tại sống động, tự nhiên. Bài kệ của ngài đối lại Thần Tú đã đóng đinh vị thế tối cao của ngài trong lịch sử Thiền tông:

"Bồ-đề bổn vô thọ,
Minh cảnh diệc phi đài.
Bổn lai vô nhất vật,
Hà xứ nhạ trần ai?"

• Sự vượt thoát khỏi Tướng: Trưởng lão Thần Tú cho rằng tâm như đài gương sáng, phải lau chùi hằng ngày (tiệm tu - tu từ từ). Huệ Năng đập tan tư duy nhị nguyên đó. Nếu còn có cái "gương" để lau, còn có "bụi" để phủ, tức là còn kẹt vào nhị nguyên (sạch - dơ, có - không).
• Cốt tủy "Bổn lai vô nhất vật": Xưa nay không một vật. Bản tánh con người vốn tự thanh tịnh, rộng rang như hư không. Hư không thì làm sao dính bụi? Đây chính là đỉnh cao của Đốn ngộ (ngộ nhập lập tức).

3. Sự đồng nhất và kế thừa: Sự gặp gỡ của hai bậc Đại trí

Dù cách nhau hơn một thế kỷ và có xuất thân hoàn toàn khác biệt (một người là hoàng tử xứ Ấn Độ, một người là tiều phu nghèo khổ), tư tưởng của hai vị Tổ là một thể thống nhất vô phùng (không tì vết):

• Mối liên kết tuyệt đối: Lời dạy "Trực chỉ chân tâm" của Đạt Ma chính là tiền đề để Huệ Năng thốt lên "Bổn lai vô nhất vật". Phải "chỉ thẳng" vào cái chân tâm ấy mới thấy được rằng nó vốn trống rỗng, vô hình vô tướng, chẳng có chỗ cho bụi trần bám vào. Nếu Sơ tổ gieo hạt giống "Không lập văn tự" thì Lục tổ chính là đóa hoa rực rỡ nhất nở ra từ mảnh đất không chữ nghĩa đó.

Kết luận

Từ Bồ Đề Đạt Ma đến Huệ Năng, sợi chỉ đỏ xuyên suốt của Thiền tông là sự tự do tự tại tuyệt đối của Tâm. Sơ tổ dạy ta cách tìm lại chính mình bằng cái nhìn thẳng; Lục tổ chỉ cho ta thấy bản chất của cái chính mình ấy là sự trống rỗng, thanh tịnh vô biên.

Hợp nhất lời dạy của hai ngài: Con người không cần tu hành để đạt được một cái gì đó mới mẻ từ bên ngoài, mà chỉ cần buông bỏ ảo tưởng, nhận ra bản thể "xưa nay không một vật" của mình – đó chính là Phật.

Nguyên Chiến